Kim jest popielica szara?

Popielica szara (Glis glis) to największy z czterech przedstawicieli rodziny popielicowatych występujących w Polsce - obok niej w tej samej rodzinie znajdują się koszatka, orzesznica i żołędnica. Jej ciało osiąga od 10 do niemal 19 cm długości, a masa ciała wynosi przeciętnie około 150 gramów. Charakterystyczny, puszysty ogon, owłosiony na całej długości, może mierzyć od 9 do 13,5 cm i pomaga zwierzęciu utrzymać równowagę podczas skoków z gałęzi na gałąź.

Futro popielicy jest miękkie, gęste i puszyste - szare na grzbiecie, latem z lekkim żółtawym odcieniem, a od spodu białe do jasnoszarego. To właśnie kolor brzucha i ogona odróżnia ją od pozostałych popielicowatych. Charakterystyczne są też duże, ciemne oczy otoczone czarną obwódką oraz duże, ruchliwe uszy - cechy typowe dla zwierząt prowadzących nocny tryb życia. Na głowie i przednich łapach popielica ma liczne włosy czuciowe, które pomagają jej orientować się w przestrzeni i sprawnie poruszać wśród gałęzi, nawet w ciemności.

Tryb życia - mistrzyni nocnej akrobatyki

Popielica niemal całe życie spędza w koronach drzew, rzadko schodząc na ziemię. Prowadzi wyłącznie nocny tryb życia - w dzień śpi w dziuplach, opuszczonych budkach lęgowych czy gniazdach ptasich, a aktywność zaczyna po zmroku. W szczytowym okresie aktywności głosowej, przypadającym na drugą połowę sierpnia, w koronach drzew można usłyszeć charakterystyczne, trudne do pomylenia z niczym innym odgłosy.

Zwierzęta te zazwyczaj nie tworzą hierarchii społecznej w naturalnym środowisku - każdy osobnik ma własne miejsce odpoczynku, którego nie dzieli z innymi. Wyjątkiem są młode pozostające z matką aż do osiągnięcia dojrzałości, czasem zimujące razem z nią.

Hibernacja - popielica śpi nawet pół roku

Popielica budzi się z hibernacji pod koniec maja lub na początku czerwca. W lipcu, po okresie intensywnego żerowania, następuje gody, a po około 30 dniach ciąży na świat przychodzi średnio 5 młodych (od 3 do 11), ważących zaledwie 1-2 gramy. Samica wychowuje je samodzielnie, karmiąc mlekiem aż do 40. dnia życia. Oczy otwierają się u młodych około 22. dnia, a już jako miesięczne osobniki potrafią poruszać się po gałęziach w pobliżu gniazda. Pełną dojrzałość płciową popielice osiągają dopiero w wieku 2 lat.

Co ciekawe, rozmnażanie popielic jest ściśle powiązane z dostępnością pokarmu - jeśli w danym roku nie ma urodzaju nasion buka lub innych drzew liściastych, zwierzęta zazwyczaj się nie rozmnażają. W takich latach budzą się z hibernacji później, a zasypiają wcześniej, skracając okres aktywności nawet do kilku miesięcy.

Co je popielica?

Podstawą diety popielicy są nasiona i owoce drzew oraz krzewów. Wczesnym latem i późną jesienią zwierzęta chętnie sięgają po miękkie owoce, takie jak czereśnie czy jabłka, a później po nasiona buka, dębu, grabu oraz orzechy laskowe. W jadłospisie znajdują się także liście i młode pąki drzew, a sporadycznie także drobne owady, ślimaki, a nawet jaja i pisklęta ptaków. Kluczowym czynnikiem wpływającym na rozwój i rozmnażanie popielic są tzw. lata nasienne - okresy obfitego owocowania drzew liściastych, zwłaszcza buka.

Gdzie żyje popielica w Polsce?

Popielica preferuje stare, rozległe lasy liściaste - szczególnie buczyny i grądy (lasy grabowo-dębowe), a także duże parki i sady. Zdarza się, że zasiedla poddasza domów położonych blisko lasu. Kluczowym warunkiem jest pełne zwarcie koron drzew, które umożliwia jej swobodne przemieszczanie się oraz kontakt z innymi osobnikami w okresie godowym.

W Polsce popielica występuje głównie w górach i na pogórzu, a w mniejszym stopniu na nizinach - w centralnej i północnej części kraju. Zwarte populacje można spotkać także na południu Lubelszczyzny, w regionie świętokrzyskim oraz w centralnej Polsce, w Puszczy Kozienickiej.

Dlaczego popielica zniknęła z wielu polskich lasów?

Głównym powodem niemal całkowitego zaniku popielicy w wielu regionach Polski jest działalność człowieka. Wycinka dużych, zwartych fragmentów lasów liściastych i mieszanych, bez pozostawiania starych drzewostanów blisko siebie, pozbawiła gatunek naturalnych siedlisk. Gospodarka leśna prowadzona w przeszłości dzieliła duże kompleksy leśne na mniejsze fragmenty przedzielone otwartą przestrzenią, co ograniczyło możliwość migracji popielic między izolowanymi populacjami.

Naturalnymi drapieżnikami popielicy są przede wszystkim puszczyk, puchacz i włochatka, a wśród ssaków - kuna. Podczas schodzenia z drzew zwierzęta te mogą też paść ofiarą lisów, psów czy kotów, jednak to nie drapieżnictwo, a utrata siedlisk, jest głównym zagrożeniem dla gatunku.

Ochrona prawna popielicy

Popielica szara jest w Polsce objęta ścisłą ochroną gatunkową na mocy rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, z zaznaczeniem, że wymaga ochrony czynnej. Gatunek jest też wymieniony w Załączniku III Konwencji Berneńskiej, a na Czerwonej Liście IUCN figuruje w kategorii najmniejszej troski (LC).

Jak popielica wraca do polskich lasów - historia reintrodukcji

Czynna ochrona popielicy w Polsce rozpoczęła się stosunkowo późno, bo dopiero w latach 90. XX wieku. Pierwszy, pilotażowy program reintrodukcji wystartował w 1997 roku w Sierakowskim Parku Krajobrazowym - populacja przystosowała się do nowego terenu i pozostaje stabilna do dziś.

W 2003 roku ruszył kolejny etap - tym razem w Puszczy Bukowej w okolicach Szczecińskiego Parku Narodowego, gdzie popielice zasiedliły rezerwaty "Trawiasta Buczyna" i "Kołowskie Parowy". W 2005 roku, w roku ubogim w nasiona buka, nie zaobserwowano rozrodu, ale już rok później w lesie znaleziono pierwszego młodego osobnika - dowód, że wprowadzone zwierzęta zaadaptowały się do nowego środowiska na tyle dobrze, by się rozmnażać.

Kolejny etap reintrodukcji ruszył w 2011 roku w zachodniej Polsce, w Barlinecko-Gorzowskim Parku Krajobrazowym, w ramach programu prowadzonego przez Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra". Do 2015 roku wprowadzono tam około 150 osobników, a populację wspierano dodatkowo sadzeniem drzew owocowych i budkami lęgowymi.

Na czym polega ochrona czynna popielicy?

Ochrona czynna popielicy obejmuje przede wszystkim wieszanie specjalnych budek lęgowych, wzbogacanie bazy pokarmowej poprzez sadzenie drzew i krzewów owocowych, tworzenie ścieżek edukacyjnych oraz prowadzenie warsztatów podnoszących świadomość lokalnych społeczności. Duże znaczenie ma też regularna inwentaryzacja zasiedlonych już stanowisk.

Przykładem może być projekt zrealizowany w Puszczy Kozienickiej, gdzie kilka dni po zawieszeniu budek dla popielic aż 70% z nich zostało zasiedlonych przez ten gatunek. W innych miejscach, na przykład w Cisowsko-Orłowińskim Parku Krajobrazowym, powieszenie 200 budek sprawiło, że ponad jedna trzecia z nich została zasiedlona już w pierwszym sezonie po montażu.

Ciekawostki o popielicy

• Podczas hibernacji tętno popielicy spada do zaledwie kilku uderzeń na minutę, a temperatura ciała utrzymuje się tylko kilka stopni powyżej zera.
• Popielica śpi zwinięta w kłębek, owinięta własnym puszystym ogonem, i nie budzi się przez całą zimę, korzystając wyłącznie z zapasów tłuszczu zgromadzonych w okresie aktywności.
• Nazwa "popielica" nawiązuje do popielatoszarego koloru futra na grzbiecie zwierzęcia.
• Ze względu na nocny tryb życia i skryty charakter, popielica należy do najtrudniejszych do zinwentaryzowania ssaków w polskich lasach - często wykrywa się ją dopiero po zasiedleniu specjalnie zawieszonych budek.

Najczęstsze pytania o popielicę szarą

Popielica na co dzień - produkty dla miłośników tego gatunku

Popielica to jeden z gatunków, do których mamy szczególny sentyment - między innymi dlatego, że jej ochronie poświęciliśmy własne badania naukowe. W kategorii Popielica znajdziesz kolekcję produktów z jej autorską ilustracją, zaprojektowaną z dbałością o szczegóły gatunkowe.

Wśród bestsellerów znajdziesz koszulkę z popielicą oraz emaliowany kubek turystyczny, idealny na leśny spacer. Jeśli szukasz czegoś na chłodniejsze dni, sprawdź bluzę z popielicą, a do plecaka świetnie sprawdzi się worek-plecak lub duża torba premium.

Dla najmłodszych miłośników przyrody mamy koszulkę dziecięcą oraz miękkie body z popielicą - świetny pomysł na prezent, który od najmłodszych lat oswaja z tematem ochrony gatunkowej.

Jeśli fascynuje Cię temat gatunków zagrożonych, którym realnie pomagamy, zajrzyj też do kategorii chomik europejski - to kolejny gatunek, którego ochronie poświęciliśmy jeden z naszych projektów naukowych. Szukasz prezentu dla osoby, która kocha polską faunę? Sprawdź kategorię prezent dla miłośnika zwierząt lub prezent dla leśnika.

Źródła

• Strejczek-Jaźwińska P., Jaźwiński J., Reintroduction and Active Protection of the Fat Dormouse (Glis glis L.) in Poland, "Acta Silvestria", 2019, t. 56, s. 23-36, DOI: 10.15576/ActaSilvestria/2019.LVI.23
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, Dz. U. Nr 220, poz. 2237
• Konwencja Berneńska - Załącznik III
• Czerwona Lista IUCN

Chcesz poznać więcej mieszkańców polskiego lasu i nauczyć się ich obserwować bez płoszenia? Przeczytaj nasz artykuł Jak obserwować dzikie zwierzęta w lesie?