Jak obserwować dzikie zwierzęta w lesie? Praktyczny poradnik dla początkujących

Dlaczego większość ludzi płoszy zwierzęta, zanim je zobaczy

Zanim zdążysz dostrzec zwierzę, ono najczęściej już wie o twojej obecności. Węch i słuch większości leśnych mieszkańców - saren, jeleni, dzików czy lisów - są znacznie lepiej rozwinięte niż wzrok. Wystarczy głośny krok na suchej gałęzi, silny zapach perfum czy nagły ruch ręką, żeby zwierzę zniknęło w gęstwinie, zanim zdążysz je zauważyć.

Największym błędem początkujących obserwatorów jest założenie, że chodzi głównie o to, żeby "być cicho". W rzeczywistości chodzi o spójne zachowanie, które nie wysyła żadnych sygnałów ostrzegawczych: ani dźwiękowych, ani zapachowych, ani wizualnych.

Najlepsza pora dnia i roku na obserwację

Zdecydowana większość ssaków leśnych jest najbardziej aktywna o świcie i o zmierzchu. To wtedy żerują sarny, jelenie i dziki, a lisy oraz kuny leśne wychodzą na łowy. W środku dnia las często wydaje się "pusty" - zwierzęta odpoczywają wtedy w gęstych młodnikach i zaroślach, czyli tak zwanych ostojach.

Warto też znać sezonowość:

• Wrzesień-październik - rykowisko jeleni i bekowisko danieli, czyli okres godowy, kiedy samce są wyjątkowo głośne i aktywne. To jeden z najbardziej spektakularnych momentów w polskim lesie.
• Wiosna - okres lęgowy ptaków i pora, gdy młode kopytne (sarny, jelenie) trzymają się blisko matek. Warto zachować wtedy szczególną ostrożność i nie zbliżać się do miejsc, w których mogą leżeć ukryte młode.
• Zima - brak listowia poprawia widoczność, a śnieg (tzw. ponowa) pozwala odczytywać tropy i śledzić, co działo się w lesie tej nocy.

Jak się poruszać i zachowywać

• Chodź pod wiatr. Zapach niesiony w stronę zwierzęcia to najszybszy sposób, żeby je spłoszyć, zanim w ogóle wejdziesz w jego pole widzenia. Sprawdź kierunek wiatru przed wejściem w teren, na przykład rzucając w górę garść suchej trawy.
• Poruszaj się powoli i płynnie. Gwałtowne ruchy przyciągają uwagę znacznie bardziej niż sama obecność człowieka. Lepiej zrobić kilka kroków, zatrzymać się, rozejrzeć, i dopiero iść dalej.
• Ubieraj się w stonowane kolory i unikaj syntetycznych, szeleszczących tkanin (membranowych softshelli, ortalionów), które przy każdym ruchu generują dodatkowy hałas. Naturalna, miękka bawełna w kolorach ziemi sprawdza się w lesie znacznie lepiej niż jaskrawa odzież sportowa.
• Bądź cierpliwy. Czasem najlepsza obserwacja to po prostu usiąść w jednym miejscu na 30-40 minut i pozwolić, żeby las "zapomniał", że tam jesteś.

Które gatunki można spotkać w polskim lesie

Wśród ssaków najczęściej uda ci się zaobserwować sarnę europejską, jelenia szlachetnego, daniela, dzika, lisa rudego, borsuka i kunę leśną. W lasach górskich, na przykład w Bieszczadach, żyją także wilk i ryś, choć spotkanie z nimi wymaga znacznie więcej cierpliwości i szczęścia niż w przypadku pospolitszych gatunków. Jeśli marzysz o zobaczeniu żubra, najlepszym miejscem w Polsce pozostaje Puszcza Białowieska.

Wśród ptaków warto zwrócić uwagę na żurawie żerujące na podmokłych łąkach, dzięcioła czarnego wystukującego rytm w starych drzewostanach oraz nocne gatunki, takie jak puszczyk czy sóweczka, których obecność łatwiej rozpoznać po głosie niż po samym widoku.

Czytanie tropów i śladów obecności zwierząt

Nawet jeśli nie zobaczysz zwierzęcia, las jest pełen informacji o tym, kto tędy przechodził.

Odciski łap i kopyt - sarna zostawia smukłe, wąskie odciski racic, dzik pozostawia szersze i bardziej rozstawione ślady, a tropy lisa przypominają psie, ale są węższe i ułożone niemal w jednej linii.

Odchody - ich kształt, wielkość i świeżość mogą wiele powiedzieć: czy zwierzę było tu niedawno, czy kilka dni wcześniej, i jakiego jest gatunku.

Ślady żerowania - nadgryziona kora drzew, rozgrzebana ściółka w poszukiwaniu żołędzi czy larw, przewrócone kamienie - to wszystko wskazówki, że w okolicy regularnie pojawia się zwierzyna.

Tropy na śniegu lub w błocie to prawdziwy podręcznik dla początkujących - pozwalają śledzić trasę zwierzęcia krok po kroku i uczyć się rozpoznawania gatunków w praktyce.

Narzędzia, które pomagają (ale nie są konieczne)

Do obserwacji zwierząt nie potrzeba drogiego sprzętu, ale kilka rzeczy naprawdę ułatwia sprawę:

• Lornetka - pozwala obserwować z bezpiecznej odległości, nie zbliżając się i nie płosząc zwierzęcia.
• Aparat z teleobiektywem - jeśli zależy ci na dokumentowaniu obserwacji.
• Fotopułapki - ciekawa opcja dla bardziej zaawansowanych entuzjastów, którzy chcą poznać nocne życie lasu bez konieczności spędzania w nim całych nocy.

Bezpieczeństwo - co robić przy spotkaniu z większym zwierzęciem

Spotkanie z dużym zwierzęciem w lesie zdarza się rzadko, ale warto wiedzieć, jak się zachować:

• Dzik - zachowaj spokój i nie uciekaj biegiem. Dzik zwykle sam oddala się, jeśli poczuje twoją obecność. Zachowaj większą ostrożność w pobliżu locha z młodymi.
• Łoś - mimo spokojnego usposobienia to duże zwierzę, więc utrzymuj dystans, szczególnie w okresie godowym jesienią.
• Wilk - w Polsce wilki naturalnie unikają ludzi. Jeśli zauważysz wilka, zachowaj spokój, nie odwracaj się plecami i powoli oddalaj się w przeciwnym kierunku.
• Żmija zygzakowata - jedyny jadowity wąż w Polsce. Patrz pod nogi na nasłonecznionych, kamienistych fragmentach szlaku i nie wkładaj rąk w miejsca, których nie widzisz.

Etyka obserwacji - szacunek dla dzikiej przyrody

Obserwacja zwierząt powinna zawsze odbywać się na ich warunkach. Oznacza to:

• nie zbliżaj się na tyle, żeby zwierzę czuło się zagrożone,
• nigdy nie dokarmiaj dzikich zwierząt - zaburza to ich naturalne zachowania i uzależnia od obecności człowieka,
• nie ingeruj w ich środowisko - nie przesuwaj gniazd, nie hałasuj celowo, żeby "sprowokować" reakcję.

Dobry obserwator zostawia las w takim stanie, w jakim go zastał - jego jedynym śladem powinny być odciski butów.

Co zabrać na wyprawę obserwatora przyrody

• lornetka,
• termos z ciepłym napojem,
• woda,
• mapa okolicy lub nadleśnictwa,
• stonowane, ciche ubranie z naturalnych materiałów,
• repelent na owady,
• czołówka lub latarka,
• telefon z mapą offline i naładowanym powerbankiem.

Ubierz się jak obserwator, nie jak intruz

Jeśli obserwacja przyrody staje się Twoją pasją, warto otaczać się nią również na co dzień - i mieć na sobie ubrania, które w lesie faktycznie działają na twoją korzyść. W kategorii Odzież znajdziesz bawełniane koszulki z autorskimi ilustracjami ptaków i ssaków, zaprojektowane z merytoryczną dbałością o szczegóły gatunkowe, a nie generowane przez sztuczną inteligencję.

Jeśli akurat ten artykuł skojarzył ci się z chomikiem europejskim, mamy dla niego osobne miejsce - to gatunek, któremu Paulina poświęciła jeden ze swoich pierwszych projektów edukacyjnych, a dziś możesz go znaleźć na naszej koszulce z chomikiem europejskim.

Szukasz prezentu dla kogoś, kto uwielbia obserwować przyrodę? Zajrzyj do kategorii prezent dla miłośnika zwierząt, Ptaki lub Zwierzęta. Dla najmłodszych przyszłych przyrodników przygotowaliśmy miękkie body i koszulki dziecięce w kategorii Prezent dla dzieci.

Najczęstsze pytania o obserwację dzikich zwierząt

Źródła

• Lasy Państwowe - materiały edukacyjne o biologii i zachowaniach zwierząt leśnych
• Paulina Strejczek-Jaźwińska, Jakub Jaźwiński - projekt edukacyjny o biologii chomika europejskiego, 2017
• podstawy zoologii i dendrologii z Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie

Podsumowanie

Obserwacja dzikich zwierząt to umiejętność, która przychodzi z praktyką. Znajomość pór aktywności, umiejętność czytania tropów i przede wszystkim cierpliwość sprawiają, że las zaczyna otwierać się przed tobą, zamiast się zamykać. Następnym razem, gdy wybierzesz się na spacer, spróbuj zwolnić, iść pod wiatr i po prostu posiedzieć chwilę w ciszy - może właśnie wtedy las pokaże ci coś, czego się nie spodziewałeś.

Zanim wyruszysz w teren, warto też umieć się w nim odnaleźć bez GPS-a - sprawdź nasz poradnik Jak nie zgubić się w lesie? Orientacja terenowa bez GPS-a.