Jak czytać las – podstawy orientacji terenowej bez GPS-a

Dlaczego warto znać te umiejętności, nawet mając GPS

Elektronika zawodzi w najgorszym możliwym momencie - rozładowuje się bateria, brakuje zasięgu pod gęstym drzewostanem, telefon wypada z kieszeni do potoku. Znajomość naturalnych wskaźników orientacji to nie sprzeczność wobec nowoczesnej technologii, tylko jej najlepsze zabezpieczenie. Poza tym umiejętność czytania lasu sprawia, że każda wyprawa staje się ciekawsza - zaczynasz zauważać rzeczy, które wcześniej umykały uwadze.

Słupki oddziałowe - leśny odpowiednik GPS-a, o którym mało kto wie

To metoda, której nie znajdziesz w większości poradników survivalowych, a działa wyłącznie w polskich lasach gospodarczych zarządzanych przez Lasy Państwowe. Warto ją znać jako pierwszą, bo w naszych warunkach bywa najbardziej niezawodna.

Polskie lasy państwowe są podzielone na prostokątne jednostki zwane oddziałami leśnymi. Na skrzyżowaniach linii oddziałowych (przecinek dzielących drzewostan) stoją betonowe lub kamienne słupki oddziałowe z wymalowanymi numerami - po jednym numerze na każdą z czterech ścianek słupka.

Jak to wykorzystać w terenie:

• Krawędź słupka leżąca pomiędzy dwoma najniższymi numerami wskazuje kierunek północny.
• Same numery na słupku pozwalają zorientować się, w którym fragmencie lasu jesteś - jeśli masz przy sobie mapę leśną danego nadleśnictwa lub aplikację BDL (Bank Danych o Lasach Państwowych), możesz precyzyjnie zlokalizować swoją pozycję.
• Dzwoniąc pod numer alarmowy 112 i podając odczytane numery, ułatwiasz ratownikom szybkie namierzenie miejsca zdarzenia - to znacznie dokładniejsza informacja niż samo "jestem w lesie koło wsi X".

Słupki oddziałowe stoją regularnie w większości lasów gospodarczych, więc szansa na natrafienie na jeden z nich podczas dłuższego marszu jest spora.

Słońce - najprostszy kompas, jaki masz

Najbardziej intuicyjną metodą orientacji jest obserwacja słońca. W naszej szerokości geograficznej rano znajduje się ono mniej więcej na wschodzie, w południe na południu, a wieczorem na zachodzie.

Metoda zegarka analogowego: skieruj wskazówkę godzinową zegarka w stronę słońca. Kąt między tą wskazówką a godziną 12:00 podziel na pół - dwusieczna tego kąta wskazuje kierunek południowy. To metoda przybliżona, ale wystarczająca, żeby ustalić ogólny kierunek marszu, jeśli nie masz przy sobie kompasu.

Gwiazda Polarna - orientacja nocą

Jeśli wyprawa przeciąga się do zmroku, warto znać podstawy orientacji gwiezdnej. Gwiazdę Polarną łatwo namierzyć, przedłużając około pięciokrotnie linię dwóch skrajnych gwiazd gwiazdozbioru Wielkiego Wozu - w miejscu, do którego dochodzi ta linia, znajduje się Gwiazda Polarna, wskazująca dokładnie kierunek północny. To najbardziej niezawodna z naturalnych metod orientacji - w przeciwieństwie do mchu czy słojów drzew nie ma wyjątków i działa zawsze przy bezchmurnym niebie.

Mech na drzewach - duża uproszczona wskazówka, a nie pewnik

Popularne przekonanie mówi, że mech rośnie zawsze po północnej stronie pni. Jako leśniczka muszę to sprostować: to spore uproszczenie, które w gęstym lesie może wręcz zgubić.

Mech rośnie tam, gdzie jest wilgotno i cienisto - to zależy przede wszystkim od zacienienia rzucanego przez sąsiednie drzewa, ukształtowania terenu i wilgotności gleby, a nie wyłącznie od stron świata. W zwartym drzewostanie cień z sąsiednich drzew może sprawić, że mech porośnie pień z każdej strony.

Jak korzystać z tej wskazówki poprawnie: nigdy nie sugeruj się jednym drzewem. Obserwuj kilkanaście pni rosnących na w miarę otwartej przestrzeni, na przykład na skraju polany. Jeśli na większości z nich mech wyraźnie dominuje po jednej stronie, to sensowna, dodatkowa poszlaka - ale zawsze warto potwierdzić ją inną metodą.

Słoje drzew i korony na otwartej przestrzeni

Na świeżo ściętych pniach przyjrzyj się układowi słojów rocznych - zazwyczaj są szersze i luźniejsze po stronie południowej, gdzie drzewo dostawało więcej słońca, a gęstsze po stronie północnej. Podobnie zachowują się korony samotnie rosnących drzew - od strony południowej gałęzie bywają gęstsze i bardziej rozłożyste. To, podobnie jak mech, tylko dodatkowa poszlaka, nie reguła bezwzględna.

Cieki wodne i ukształtowanie terenu

Rzeki i strumienie to naturalne linie prowadzące w lesie - niemal zawsze prowadzą do większego zbiornika wodnego, a co za tym idzie, często w pobliże osad ludzkich. Jeśli zgubisz orientację, skieruj się w stronę usłyszanego szumu wody i idź wzdłuż cieku z prądem, czyli w dół. Podobnie działają grzbiety wzniesień i doliny - teren ma swoją logikę, a jej odczytanie pomaga przewidzieć, dokąd prowadzi dana ścieżka.

Dźwięki i inne wskazówki cywilizacyjne

Zanim zaczniesz szukać naturalnych wskazówek, zatrzymaj się na chwilę i posłuchaj. Odgłosy silników, szczekanie psów czy dźwięk pociągu mogą wskazywać kierunek do najbliższej drogi lub miejscowości. W dzień warto też zwrócić uwagę na kierunek lotu ptaków wracających do żerowisk o zmierzchu - często prowadzi w stronę wody lub otwartych terenów. Warto też wypatrywać szerokich przecinek leśnych, pod którymi biegną linie energetyczne - niemal zawsze prowadzą do dróg asfaltowych lub zabudowań.

Co zrobić, gdy naprawdę się zgubisz - plan działania krok po kroku

Gdy zdasz sobie sprawę, że nie wiesz, gdzie jesteś, najważniejsze jest opanowanie emocji. Panika to największy wróg w takiej sytuacji.

1. Zatrzymaj się. Nie biegnij przed siebie na oślep. Usiądź, napij się wody, uspokój oddech.
2. Nasłuchuj dźwięków. Szum autostrady, szczekanie psów, dźwięk pociągu - cywilizacja rozchodzi się w lesie na duże odległości.
3. Idź z biegiem wody, jeśli natrafisz na strumyk lub rzeczkę - prąd niemal zawsze doprowadzi cię do większej rzeki, drogi lub zabudowań.
4. Wypatruj dróg i linii energetycznych - szerokie przecinki leśne pod liniami wysokiego napięcia prowadzą do miejscowości.
5. W ostateczności zadzwoń pod 112 i podaj wszystko, co wiesz o okolicy - w tym numery ze słupków oddziałowych, jeśli udało ci się je odczytać.

Co zabrać do lasu, żeby się nie zgubić

• papierowa mapa okolicy lub nadleśnictwa jako backup dla GPS-a,
• naładowany telefon i powerbank,
• kompas,
• woda i coś do przekąszenia,
• latarka,
• gwizdek - dźwięk niesie się w lesie dalej niż krzyk,
• podstawowa apteczka,
• ciepła warstwa ubrania, nawet latem - w lesie po zmroku robi się chłodniej niż na otwartej przestrzeni.

Zanim wyjdziesz, poinformuj kogoś o planowanej trasie i przewidywanym czasie powrotu. To najprostsze zabezpieczenie, które kosztuje jedną wiadomość SMS.

Przygotuj się do wyprawy z marką Człowiek z Lasu

Bezpieczeństwo w lesie zaczyna się na długo przed wyjściem z domu, a odpowiedni ekwipunek to jego część. W sklepie Człowiek z Lasu znajdziesz koszulki i bluzy z autorskimi ilustracjami polskiej fauny, wygodne na leśny spacer i trekking. Do plecaka warto dorzucić torbę na drobiazgi albo przyrodniczy kubek termiczny, który sprawdzi się przy każdym leśnym postoju na ciepłą herbatę.

Szukasz prezentu dla kogoś, kto kocha las tak samo jak my? Zajrzyj do kategorii prezent dla leśnika albo prezent dla miłośnika gór.

Najczęstsze pytania o orientację w lesie

Źródła

• Lasy Państwowe - materiały edukacyjne o podziale administracyjnym lasu i oznaczeniach oddziałowych
• Bank Danych o Lasach Państwowych (BDL)
• podstawy dendrologii i wiedza z Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie